Εμβληματικές εικόνες

Με την αφορμή της βέβηλης εικονογράφισης από το γερμανικό περιοδικό Focus του επίκαιρου δραματικού ελληνικού θέματος, σκέφθηκα πόσο καίρια χτύπησαν το φιλότιμό μας οι γερμανοί με μόνη την επιλογή γιά βεβήλωση ενός ανεπίληπτου αριστουργήματος της ελληνικής τέχνης. Και αυτό συνειρμικά με οδήγησε στο να συνειδητοποιήσω ότι οι λαοί έχουν εικονογραφικούς αντιπροσώπους στην ιστορία και που αποτελούν ένα εικονικό έδαφος προσβολής, πολλές φορές ισάξιο με το ίδιο το έδαφος τους και τη θάλασσα τους. Και πόσο η προσβολή αυτή βιώνεται βαθειά ώστε να κινήσει ακόμα και τα πιό βίαια αντανακλαστικά. Είναι μιά ενδιαφέρουσα εκδοχή της ιστορίας, που τώρα στο καιρό της μιντιοκρατίας αποκτάει μιά εντελώς ιδαίτερη δυναμική. Βέβαια οι εμβληματικές εικόνες δεν είναι η αποκλειστικότητα ενός λαού. Κάλλιστα θα μπορούσαν να είναι και ενός πολιτισμού, π.χ. ο Αύγουστος της Πριμαπόρτα ενώ άνετα εκπροσωπεί το ρωμαϊκό πολιτισμό, δεν είναι δημιούργημα του ρωμαϊκού λαού, αφού κατά πάσα πιθανότητα ο δημιουργός του είναι έλληνας τεχνίτης. Ή η Αγία Τριάδα του Ρουμπλιώφ, ενώ συνοψίζει τη ρωσική κουλτούρα και θρησκεία οι αναφορές της πάνε δυνατά πιό πίσω στο Βυζάντιο,στου οποίου το γενικότερο κλίμα ανήκει. Από την άλλη μιά εικόνα γίνεται εμβληματική γιά άλλους λόγους και μιλά σε άλλου είδους ενότητες ή ομάδες, προτού γίνει οικουμενική. Η γνωστή Τέταρτη Τάξη(το προλεταριάτο) του Pelizza da Volpedo είναι από καιρό κατοχυρωμένη στα κιτάπια της μαχόμενης, της αγωνιστικής, της στρατευμένης εργατικής ταξης(άσχετο αλλά ωραίο:ο σημερινός έλληνας Υπουργός Ασφάλειας τόχει κρεμασμένο στο γραφείο του!Αθάνατο Πασόκ!). Όταν πιά η εργατική τάξη έγινε κατεστημένο τότε η πανηγυρική εμβληματική εικόνα έγινε ο θριαμβευτικός αδριάντας της Μούχινα με τον «Εργάτη και την Αγρότισσα του Κολχόζ». Όμως η εμβληματικότητα δεν είναι μόνο ένα εικονογραφικό πολιτικό λάβαρο με τον ευφυή τρόπο που το παρέστησε ο Ντελακρουά στην «Ελευθερία που οδηγεί το Λαό» . Σε παραλλαγές αυτού του διάσημου εμβληματικού έργου σημειώνεται μιά ανατροπή στο εννοιολογικό της εικόνας. Τα γυμνά στήθη της ελευθερίας οδηγούν στο πιό θεμιτά εύκολο συνειρμό: το σέξ! Οι Γάλλοι όμως, πρωτοπόροι σ’αυτό, κράτησαν σαφή το διαχωρισμό και γιά θέματα κρεβατοκάμαρας, έδωσαν την απόλυτη εμβληματική εικόνα που βασάνισε κάθε γάλλο και μετά με τη διάχυση της εικόνας σε όλο το κόσμο όλους μας: την απρονοησία της ευθύτητας του γυναικείου βλέμματος, που δημιουργεί αμηχανία σχεδόν ευνουχιστική. Το βλέμμα της Ολυμπίας του Μανέ. Βέβαια ανάλογη αμηχανία δημιουργούν και εικόνες χωρίς προφανή σεξουαλικότητα αλλά με ένα υπαινικτικό χαμόγελο, που παρόλο ότι είναι απελπιστικά διάσημο είναι και άλλο τόσο απελπιστικά δυσερμήνευτο. Γι’αυτό και μερικοί προτιμούν να κινούν τα βλέμματα τους σε μιά πιό αποστειρωμένη αλλά σε καμιά περίπτωση λιγότερο εμβληματική ερωτική εικονογραφία της οποίας το απόλυτο ισοδύναμο είναι η Αφροδίτη του Μποτιτσέλλι. Ραδινή, με κάποιο τρόπο καμπυλώδης αλλά άσαρκη, υπαινίσσεται μόνο τη θηλυκότητα της και πολλοί λένε ότι είναι ένας πρώτος τρόπος να πλησιάσει το αγόρι τη γυνακεία εικόνα χωρίς το σόκ της τριχοφυΐας του εφήβαιου της. Στον αντίποδα κινείται η πιό καλτ εμβληματική εικόνα του σέξ-χαμένη πολλά χρόνια σε μυστικές και απροσέγγιστες ιδιωτικές συλλογές- είναι πιά το μεγάλο κλου της απροκάλυπτης και ωμής ερωτογραφίας: η Πηγή του Κόσμου, του Γκυστάβ Κουρμπέ. Κι όμως αν υπάρχει μιά εικόνα που συνοψίζει την εμβληματικότητα της ερωτογραφίας με τρόπο απαράμιλλα απλό, απτό αλλά και ακαταμάχητα συνοπτικό και πυκνό-μοιάζει σχεδόν με στενογραφία του ερωτισμού- είναι η  Αφροδίτη Rokeby του Βελάσκεθ. Είναι νομίζω ότι πιό τελεσίδικο μπορεί να υπάρξει-αν νοείται κάτι τέτοιο-στην ερωτογραφία της γυναίκας. Της γυναίκας όμως που έχει και την άλλη-εμβληματική της ίδιας της ζωής ιδιότητα-της μάνας.Της μάνας που έχει κάνει τη διαδρομή της, που βρίσκεται πιά στο έμπα της φυγής της, αξιοσέβαστη αλλά και στοχαστικά μακρινή. Η «Μάνα του Καλλιτέχνη» (πιό γνωστή σαν η Μάνα του Γουίσλερ, του Γουΐσλερ που ο ίδιος προτιμούσε να αποκαλεί το πινακα: Διευθέτηση σε Γκρίζο και Μαύρο!) είναι μιά τυπική εμβληματική εικόνα μάνας έτσι όπως μόνο ο αμερικανικός πουριτανισμός-πνευματικό παιδί του στριφνού προτεσταντισμού-θα την είχε συλλάβει:γεμάτη μελοδραματικά κρυφά νοήματα και κηρύγματα. Ευτχώς που ήρθε ο Grant Wood με το  American Gothic γιά να ελαφρύνει το κλίμα και να ισορρόπήσει σε μιά αφελή αλλά δροσερή νεογοτθική εικονογραφία το αμερικανικό όνειρο σαν ελπίδα αξιών ασαφών αλλά τουλάχιστον πιό φωτεινών. Η εικονογραφία της αστικότητας σαν ιδεολογίας του νοικοκυριού πουθενά δε βρήκε τόσο τέλεια τη πραγμάτωση της αλλά και την εικονογραφική ολοκλήρωση τόσο παραστατικά όσο στην Ολλανδία του Βέρμεερ και την τροφαντή του «Γαλατού»μιά εικόνα που βρίσκεται στον αντίποδα της κομψότητας, της αριστοκρατικότητας του κρινοδάκτυλου άφυλου «Γαλάζιου Αγοριού» του Γκαινσμπορο

ή της πριγκηπικά χαρίεσσας και λυγερής βασίλισσας ΝεφερτίτηςΟι δύο αυτές εικονογραφικές οντότητες έχουν ένα ψυχισμό στυλιστικά ατσαλάκωτο και μορφικά τέλειο. Τίποτε δε τους ταράζει τη στυλιστική μακαριότητα και ομορφιά. Μόνο που ο άχωρος ψυχικός συνωστισμός αισθημάτων περίπλοκων και δραματικών δεν είναι παλατιανή ιδιότητα αλλά αγωνία και εναντίωση στη ευκολία της ρηχότητας ενός στυλιστικά αψεγάδιαστου βίου, που η μορφή της «Κραυγής» του Μούνκ θα απαξιούσε ακόμα και να σκεφθεί, πόσο μάλλον να ζήσει.Η βόρεια τέχνη και η εκπρόσωποι της δε ζούσαν το δράμα της ζωής και τα βιώματα της θρησκείας με λιγότερη αγωνία από του νότιους,απλά τα αναπαριστούσαν πιό έντονα και τους έδιναν πολλές φορές έναν αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, που συνήθως έπαιρνε τη μορφή της αυτοπροσωπογραφίας. Από τη φύση της η ίδια η αυτοπροσωπογραφία δε μπορεί να είναι εμβληματική , γιατί είναι πολύ εξειδικευμένη και εξατομικευμένη. Μία όμως κατάφερε να ξεπεράσει αυτό το όριο και να γίνει όχι μόνο εμβληματική του καλλιτέχνη σα δημιουργού αλλά και σχεδόν ολόκληρης της Γερμανικής τέχνης: είναι η Αυτοπροσωπογραφία του Ντύρερ στο Μόναχο

Κι ενώ η ιδιοσυγκρασιακή αυτοπροσωπογραφία είναι αρκετή γιά να δείξει το γερμανικό ψυχισμό με ένταση και πειθώ, έρχεται κάποιους αιώνες μετά η παγερή και σχεδόν μεταφυσικά συμβολιστική τποιογραφία του Φρίντριχ γιά να δείξει μιά άλλη πλευρά του γερμανικού κόσμου, πιό ζοφερή και πιό δραματική αν και όχι βιωματική και μάλλον ψυχρά εγκεφαλική.

Υ.Γ. Σκέφτηκα αρκετά τί καινούργιο προσκόμισε η νέα ελληνική εικονογραφία τέτοιο που να έχει την εμβληματική δύναμη να εκπροσωπήσει το νέο ελληνισμό. Δεν είναι εύκολο κανείς να αποφασίσει. Όχι γιατί η νεα ελληνική εικονογραφία είναι ανεπαρκής αλλά γιατί δεν είναι τόσο διαχυμένη στο συλλογικό ασυνείδητο όχι μόνο το δικό μας αλλά και των ξένων.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: