Το σχέδιο της Ιστορίας (αφιέρωμα στη Γαλλική Επανάσταση)

Πολιτικοί που δεν έπέδειξαν μεγαλείο στη διάρκεια της παντοδυναμίας τους, έχουν μιά ακόμη-τελευταία- ευκαιρία να το παρουσιάσουν στον λαό τους: με τη πτώση τους. Την αφορμή γι’αυτή τη σκέψη μού την έδωσε ένα λιττό, απλό σχέδιο του Ζακ Λουΐ Νταβίντ, του -θεσμικού ας πούμε- ζωγράφου της Γαλλικής Επανάστασης  και στο οποίο παριστάνεται η έκπτωτη Βασίλισσα της Γαλλίας, η περιθρύλητη Μαρία Αντουαννέτα, καθώς μεταφέρεται πάνω σε κάρο προς την γκιλλοτίνα.

Δώσε την ευκαιρία στην τελευταία σου ώρα να είναι η πιό μεγάλη σου ώρα!

Σαν ντοκουμέντο ιστορίας, δύσκολα μπορεί να φανταστεί κάποιος κάτι πειστικότερο-ξεπερνάει σε πειθώ ακόμη και την πιό αληθοφανή φωτογραφία. Η γυναίκα πάνω στο κάρο δεν έχει τίποτε το βασιλικό, εκτός ίσως το περήφανο, στητό της παράστημα, τελευταία αναλαμπή της παλιάς της λαμπερής ιδιότητας, αποτέλεσμα σκληρής βασιλικής μαθητείας των χρόνων της νιότης της και που μοιραία τής έγινε ένστικτο. Το προφίλ της διαγράφεται αδρά, συνοπτικά, οικονομικά αλλά δεν παραλείπεται τίποτε ουσιώδες. Στη περιοχή του στόματος, πέρα από την πίκρα της έκφρασης στα χείλη, που στεφανώνεται από τα μισόκλειστα μάτια σαν την μόνη δυνατή αντανακλαστική κίνηση στα γιουχαΐσματα που αντηχούσαν γύρω της, το κύρτωμα στο πανωχείλι πιστοποιεί προβληματική υγιεινή οδοντοστοιχίας και παρουσιάζει την 37 χρονη κόρη της αυτοκράτειρας της Αυστροουγγαρίας, απελπιστικά γερασμένη πριν την ώρα της.

Στη θαλπωρή ενός χρυσοποίκιλτου, βελουδένιου μεγαλείου δεν μπορεί παρά να κελαηδάς ανέμελα

Υπήρχε σίγουρα κόσμος που χαιρότανε στη τελετή γιά το ίδιο το γεγονός ότι ένας άνθρωπος πεθαίνει δημόσια εκτεθειμένος στη τελευταία του ώρα. Άλλων η χαρά ήταν ιδεολογική και άλλων πολύ συγκεκριμμένα υλική- ο δήμιος θάχε έξτρα μπόνους, οι αντιμοναρχικοί μετράγαν τα πολιτικά τους κέρδη, οι Αυστριακοί οργάνωναν την αντεπίθεση τους στη Γαλλία. 

Η εκτέλεση της Μαρίας Αντουανέττας στη λαϊκη εικονογραφία: η ουσία βρίσκεται στο θέαμα!

Αν δεί κανείς την εικονογραφία της εποχής και τη συγκρίνει με το σχέδιο του Νταβίντ, αυτό το λιττό, γεγυμνωμένο αλλά τόσο καίριο και ευθύβολο σκαρίφημα ψυχισμού, θα καταλάβει ποιά είναι η διαφορά του απλού διεκπεραιωτή και του αληθινά μεγάλου καλλιτέχνη. Τη στιγμή που ο αχός του κόσμου γύρω θα σού συνέπαιρνε το θυμικό, η φρουρά και η κλαγγή των όπλων της θα τεμάχιζε ηχητικά το χρόνο, τα άλογα που θα κοπανούσαν το παλκόστρωτο με τα πέταλα τους και οι εντολές των αξιωματούχων που θα διέσχιζαν τον αέρα με οξύτητα, διαπεραστικότητα, διαύγεια και ανεπίστρεπτη αποφασιστικότητα κεραυνού, το να καταφέρεις να συγκεντρώσεις το βλέμμα σου στον ψυχικό πυρήνα ενός συμβάντος ιστορικού,που εξυπακούεται ότι το έχεις συλλάβει διανοητικά σαν τέτοιον και που δεν είναι άλλος παρά το επόμενο ένδοξο θύμα της γκιλλοτίνας-, δεν είναι επίτευγμα τόσο απλό όσο φαίνεται. Και ο λόγος είναι γιατί, σε ένα τέτοιο γεγονός, οι αληθινές εντυπώσεις θα μπορούσαν να προέλθουν από οπουδήποτε και από παντού. Από κάθε μεριά του ορίζοντα μπορούσε εκείνη την εποχή να προκύψει και μιά νέα τροπή της Ιστορίας.

 Ο Νταβίντ όμως επικέντρωσε με θαυμαστή προσήλωση τη προσοχή του στο πρόσωπο του δράματος . Και το δράμα, όταν είναι δράμα, στη δομή του είναι απλό. Αν δεί λοιπόν κανείς την εικονογραφία της εποχής σχετική με αυτό το εξαιρετικό συμβάν, θα δεί ένα μοίρασμα του ενδιαφέροντος σε ένα σωρό απίθανα ανεκδοτολογικά στοιχεία που αποσπούν το ενδιαφέρον από το ίδιο το πρόσωπο του δράματος:τη βασίλισσα στη γκιλλοτίνα.Το εικονογραφούν σαν πανηγύρι που τελειώνει με αίμα και με την επίδειξη του κομμένου κεφάλιού στον όχλο (αρνούμαι να δεχτώ ότι κόσμος που περιμένει να δεί μιά ανθρωποθυσία είναι λαός).

Ο Νταβίντ λοιπόν με σύντομες , σχετικά κοφτές, χαραξιές (το μέσο που χρησιμοποίησε είναι πενάκι με καφέ μελάνι) πανω στο χαρτί φωτογραφισε(αυτό είναι ουσιαστικά το σκεπτικό του: καταγραφή της αλήθειας με αποστασιοποιημένο όσο το δυνατό το θυμικό) ένα στιγμιότυπο κάποιων κλασμάτων δευτερολέπτου. Η θέση που είχε στη σκηνή ήταν ορισμένη και το κάρο δεν στάθηκε γιά χάρη του να αποθανατίσει περισσότερα. Κι όμως πύκνωσε σε αυτό το λιτό σκίτσο, με απίστευτη ενάργεια, το εμβληματικό αυτό γεγονός της γαλλικής -αλλά και της Ευρωπαϊκής- Ιστορίας. Και γιά να συνεχίσουμε το εικονολογοπαίγνιο που ξεκινήσαμε περί φωτογραφικού στιγμιότυπου, θα προσθέταμε ότι στην προκειμένη περίπτωση ο Νταβίντ χρησιμοποίησε τηλεφακό, έτσι ώστε να πλησιάσει το πρόσωπο του δράματος σε αυτή τη θεμιτή απόσταση ώστε να το παρουσιάσει στην σωματική του ολότητα που ήταν και αυτόχρημα ψυχολογική και που σε λίγο θα ακρωτηριάζονταν τελεσίδικα, καίρια και τόσο μοιραία όσο θανατηφόρα.

Οι αποκεφαλισμοί του βασιλιά και της γυναίκας του είχαν και την υπογραφή του Νταβίντ!

Ο Νταβίντ δεν ήταν μιά τυχαία περίπτωση σε σχέση με το γεγονός που με τόση ψυχραιμία (φαίνεται απ’τη σίγουρη γραμμή του σχεδίου του) εκείνη τη στιγμή κατέγραφε. Ανήκε σ’αυτούς που, σαν μέλος της Εθνικής Συνέλευσης, είχαν υπογράψει την καταδίκη της Βασίλισσας και του συζύγου της, του Βασιλιά Λουδοβίκου 16ου. Η απόφαση του αυτή και η πράξη του είχε βαρειές επιπτώσεις ακόμη και στην ίδια την προσωπική του ζωή, αφού αφενός στάθηκε η αφορμή-ποιός μπορεί να΄είναι σίγουρος γιά την αιτία;-να τον χωρίσει η σοκαρισμένη φιλομοναρχική σύζυγος του και λίγα χρόνια αργότερα, με την παλινόρθωση της μοναρχίας των Βουρβώνων, να εξοριστεί και να πεθάνει σαν εξόριστος στο Βέλγιο, αμετανόητα βονοπαρτικός και άλλο τόσο πεισματάρικα αποφασισμένος βασιλοκτόνος, χωρίς να ζητήσει ποτέ χάρη, παρά τις επίμονες εκκλήσεις των πολλών φίλων του στη Γαλλία!

J.L.David: Σχιζοειδές ή σύμπτωμα των καιρών του; Βασιλοκτόνος αλλά και Αυτοκρατορόφιλος!

Κατά την διάρκεια της άσκησης των υψηλών καθηκόντων σου σαν καλλιτέχνης φαίνεται πώς αίρεται ή μάλλον αναιρείται η σχέση σου με τα τετριμμένα και τα πεζά της καθημερινότητας σου κι έτσι φτάνεις στο βαθύ, το ειλικρινές και το ουσιώδες. Αυτό προφανέστατα συνέβη και στον Νταβίντ: αναγνώρισε στο περιώνυμο αυτό θύμα της γκιλλοτίνας ένα είδος αξιοπρέπειας-που ίσως και να μην ήθελε να δεί αλλά πάντως το κατέγραψε με ειλικρίνεια και διεισδυτικότητα. Και εκ τούτου κι εμείς πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι με κάποιο τρόπο περιέσωσε η βασίλισσα κάποιο μεγαλείο που ίσως να της αντιστοιχούσε από την Ιστορία. Οχι γιατί με αυτή τη διαπίστωση θ’αλλάξει η ροή της ιστορίας αλλά ,έστω κι εκ των υστέρων, αναγνωρίζεις ότι υπήρχε ένα ίχνος πάλλουσας διανοητικότητας κι ένας ψυχισμός λιγότερο ρηχός απόσο υποψιαζόμασταν.

Το οποίο σημαίνει ότι αν αυτοί οι άνθρωποι είχαν γαλουχηθεί ηθικά και δημοκρατικά, αφενός θα είχαν διασώσει το ίδιο το τομάρι τους σαν υλικότητα, αφετέρου θα είχαν τείνει ευήκοο ούς στις επιταγές της Ιστορίας που επελαυνε δρομαίως δριμεία και θα είχε αποφευχθεί ένα δράμα που στη Γαλλία γιά να κλεισει και να επουλωθεί οριστικά χρειάστκε η διέλευση σχεδόν ογδόντα ολόκληρων χρόνων. Αλλά στο πυρήνα της μοναρχίας κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό. Αντιφάσκει στην ίδια την υποστασιακότητα του θεσμού, που είναι ασύμβατος με οποιαδήποτε δημοκρατική θεώρηση των πραγμάτων, γιατί και λίγο να το δέχονταν θα ήταν σαν να αυτοκαταργούνταν. Κάτι που ούτε ο Θεός δεν θα διανοούνταν γιά το τομάρι του.

Φυσικά υποθέσεις κάνουμε! Η ιστορία έχει το πλεονέκτημα ότι μιλάει πάντα σαν αμετάκλητη τελεσιδικία και η μόνη χρησιμότητα της είναι ο τίμιος ,ειλικρινής και βαθύς στοχασμός πάνω στα κείμενα της, στις εικόνες της και στην αύρα και τον απόηχο των γεγονότων της όπως φτάνουν στ’αφτιά μας  μέσα από τα εμβατήρια της, τα θριαμβευτικά ή τα πένθιμα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: